Cosmotheoros – Een onbekend science-fiction boek van Christiaan Huygens

Ik ben afgestudeerd op een vrij onbekend werk van Christiaan Huygens (1629-1695): Cosmotheoros, letterlijk: De beschouwer van de kosmos. In dit werk  speculeert de grote wiskundige over buitenaardsleven. Een uitstapje dat door veel historici als onbegrijpelijk werd ervaren. Cosmotheoros is het laatste werk dat Huygens voltooide. Het werd postuum gepubliceerd. Het boek werd gelijk enorm populair. Er verschenen verscheidene drukken en het boek werd vertaald in onder andere Frans, Engels, Russisch en Zweeds.

Tekening van Saturnus uit Cosmotheoros

Saturnus

Christiaan Huygens was erg geïnteresseerd in het heelal en heeft hier lange tijd onderzoek naar gedaan. Hierbij deed hij een aantal belangrijke ontdekkingen. Zo was hij de eerste die een juiste verklaring gaf voor de rare vorm van de planeet Saturnus. Door de goede lenzen die hij en zijn broer Constantijn gebruikten, was de planeet veel scherper waar te nemen. Hij kwam tot de conclusie dat de planeet een ring had. Ook was hij de eerste die in 1660 een maan ontdekte in de baan rond Saturnus. In deze periode fantaseerde hij al over hoe het er op deze planeten uit zou zien, maar zag op dat moment af hierover te schrijven: “Omdat er velen zullen zijn die een dergelijk onderzoek ridicuul en zinloos vinden.”

Redelijke dieren

IMG_3565

Tekening in het originele manuscript van Cosmotheoros in de universiteitsbibliotheek Leiden.

Zo’n dertig jaar later besloot Huygens toch deze ideeën “zoo als ze my telkens zijn te binnen gekomen, op kladpapieren aangeteekend” op papier te zetten. In Cosmotheoros fantaseert hij vrijelijk over over hoe het leven er op de andere planeten eruit zal zien. Want dát er leven is, is voor hem zeker. Deze aanname past in zijn Copernicaanse wereldbeeld, waarin de aarde niet langer het middelpunt is van het bestaan. Huygens opent in Cosmotheoros met de stelling dat iemand die het stelsel van Copernicus aanvaard heeft, ook moet instemmen met de gedachte dat er niet alleen op de aarde leven zal zijn. Daarom moet er wel leven op andere planten zijn, en zal bovendien dit leven niet erg van dat op de aarde verschillen, omdat anders immers onze planeet boven de andere planeten uit zou stijgen. De andere planeten moeten daarom ook redelijke wezens kennen, ‘redelijke dieren’, die dezelfde verstandelijke vermogens bezitten als de mensen op aarde.

Doelmatigheid van de schepping
Bijzonder aan Cosmotheoros is dat we een veel filosofischer kant zien van Huygens, die in zijn  wiskundige werk verborgen blijft. ProportionsVoor het eerste schrijft hij hierin over welke plek God speelt in zijn wereldbeeld. Zo zag Huygens in de symmetrie van het heelal duidelijk de hand van God: God zal niet de ene planeet rijker getooid hebben dan een andere. De doelmatigheid van de schepping stond voor hem centraal: waarom zou God zulke grote planeten als Saturnus hebben geschapen, groter dan de aarde, zonder ze ‘met leven te tooien’? Juist de gedachte dat alleen op de aarde leven zou zijn, is voor hem een beperking van de almacht van God.
         Huygens denkt dan ook dat de wezens op de andere planeten niet heel anders eruit zullen zien dan hier op aarde. In het concept van het boek spreekt hij voorzichtig de gedachte uit dat de wezens op de grotere planeten, misschien ook wel volmaakter zullen zijn:“Ja zelfs is er een reden waarom die grotere (Jupiter en Saturnus) geacht kunnen worden voortreffelijker dingen te hebben verkregen. Niet afwezig zullen dus zijn die voornaamste wezens, te vergelijken met de menselijke soort, en misschien ook veel volmaakter”.Deze gedachte is overigens niet in het uiteindelijke boek terechtgekomen. Waarschijnlijk was de gedachte dat er iets volmaakter zou kunnen zijn dan de mens op aarde (immers geschapen naar het evenbeeld van God!), te revolutionair. We vinden in Huygens’ ‘science fiction’ boek geen wilde ideeën over vreemde wezens, met een groot hoofd en grote ogen en een veel grotere intelligentie dan de onze. De gedachte dat de aarde niet de enige bewoonde planeet was, was al revolutionair genoeg…

> Begin 2014 wordt een artikel gepubliceerd over dit onderwerp in het wetenschapshistorisch tijdschrift Studium: N.L.Smit, ‘‘Een filosofisch geschriftje’. Christiaan Huygens’ gedachten over God in zijn Cosmotheoros en andere geschriften’, te verschijnen in Studium. Tijdschrift voor wetenschapsgeschiedenis 7-1 (2014) 1-18.
> De tekst van Cosmotheoros is online te lezen op de site van de Universiteit van Utrecht.
Advertenties

Over nienkelinde

NienkeLinde is werkzaam als historicus. Op deze blog schrijf ik over alles dat ik onderweg tegenkom. Tevens plaats ik artikelen die eerder ergens anders zijn verschenen.

  1. Ah, heel leuk!
    Ik heb heel veel geschreven over Christiaan Huygens en zijn Cosmotheoros op mijn Nederlandse en op mijn Duitse blog:
    Nederlands: http://passagenproject.com/blog/category/christiaan-huygens/
    Duits: http://passagenproject.com/blog9, daar is ook een link naar mijn Duitse vertaling van de Cosmotheoros te vinden.

  2. Hoi Maria, leuk dat je reageert. Ik kende je blog al van toen ik met mijn scriptie over het godsbeeld van Huygens bezig was. Als je het interessant vindt kan ik je alvast het artikel sturen dat deze zomer wordt gepubliceerd in Studium over dit onderwerp? Als je een mailtje stuurt naar nienke.l.smit@gmail.com mail ik je de tekst. Lijkt me interessant te horen wat je ervan vindt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: