‘Twee treffelijke Groninger Konstenaren en groote beminnaren der wiskunde’

zonnewijzer

ce3072ff705ccd14ce357f40aeb8bff5

Microscoop gebouwd door Gerrit Stevens Cremer, collectie museum Boerhaave

Een opvallend element in de Prinsentuin in Groningen is de zonnewijzer boven de poort. De wijzer werd in 1731 gebouwd ter vervanging van een eerder exemplaar uit 1684.[1] De zonnewijzer werd door Gerrit Stevens Cremer (1696-†1755) en Jan Luijt Doornbusch ‘twee treffelijke Groninger Konstenaren en groote beminnaren der wiskunde’ ontworpen.[2] Gerrit Cremer (ook wel Cramer) was een instrumentmaker die veel microscopen en andere optische instrumenten bouwde en lenzen sleep. Geboren in Deventer, kwam hij rond 1718 in Groningen wonen. Vanaf 1734 woonde Cremer in de Steentilstraat, een woning die hij overneemt van Jan Dorenbusch.[4] Na 12 jaar in de stad te hebben gewoond krijgt hij in 1730 burgerrecht. Van zijn hand zijn ook een aantal microscopen bewaard gebleven, waarvan een deel in het Groninger universiteitsmuseum wordt bewaard.  In 1748 ontwierp hij ook een zonnewijzer voor de Martinikerk, die nog steeds op de Martinitoren prijkt.[3] Daarnaast werkte hij als glasslijper.

Doornbusch was handelaar van beroep en bewoonde lange tijd borg Ekenstein, nabij Appingedam, dat hij in 1723 samen met zijn vader Luijt Doornbusch (1660-1727) koopt. Er wordt vermeld dat ze doopsgezind zijn. Van hem zijn geen andere instrumenten bekend, en het is dan ook onduidelijk waarom hij bij het bouwen van de zonnewijzer betrokken werd. De twee families Cremer en Doornbusch waren wel via meerdere lijnen met elkaar verwant en behoorden ook beiden tot de doopsgezinde gemeenschap in Groningen.[6]  In 1720 was Jan Doorbusch zelf voor de tweede keer in het huwelijk getreden met Gerrits zus Grietje  Stevens Cremer (1683-1755). De zuster van Jan Doornbusch, Grietje Luijts Doornbusch, trouwde in 1724 met een neef van Gerrit, Jan Berends Cremer met wie Gerrit de glasslijperij dreef.

De zonnewijzer gold als een bijzonderheid “van een wakkere grote, wiens gelijken van konst en uitvindinge in geheel Nederland niet te vinden zal zijn”.[5] Theodorus van der Haven (1700-1781), steenhouwer en architect, vervaardigde het beeldhouwwerk. Hij was ook verantwoordelijk was voor het raadhuis van Harlingen. Deze Van der Haven was bij de verbouwing van 1727 ook verantwoordelijk voor de vervaardiging van de nieuwe schoorsteenmantels in het Prinsenhof. De plaatsing van een zonnewijzer, die gezien kon worden als een hoogtepunt van kunst en techniek, past typisch in de vorstelijke ambities van de Oranjes. Aandacht voor kunst en wetenschap paste bij de elite van de 17de en 18de eeuw. Het was een manier om te tonen dat je een man van de wereld was, die zich interesseerde voor natuurkundig onderzoek. Op de zonnewijzer staat een tekst in het Latijn:

Tempus Praeteritum Nihil Futurum Incertum

Praesens Instabile Cave Ne Perdas Hoc Tuum

Vertaald komt het erop neer:

De verleden tijd is niets, de toekomst is onzeker,

De tegenwoordige onstandvastig, zorg dat Gij dezen,

Die alleen de Uwe is, niet verliest.

De zonnewijzer ziet er op het eerste oog erg ingewikkeld uit. Het systeem zit ook bijzonder vernuftig in elkaar. Zo geeft de wijzer niet alleen de tijd aan, maar ook het tijdstip waarop de zon opkomt en onder gaat die dag.De tekst gebiedt de lezer stil te staan bij het eindige leven en de relatieve betekenis van tijd. Toch kan bestudering van de zonnewijzer niet anders dan leiden tot ontzag voor de makers die deze zonnewijzer zo’n 300 jaar geleden hebben ontworpen.


[1] J.G., van Cittert-Eymers , M.J. Hagen, Zonnewijzers aan en bij gebouwen in Nederland en enige astronomische torenuurwerken (Zutphen 1984) 42.

[2] Ibidem, 44.

[3] H.J. Zuidervaart, Van ‘konstgenoten’ en hemelse fenomenen. Nederlandse sterrenkunde in de achttiende eeuw (Rotterdam 1999) 455.

[4] Collectie Juffrouw M.A. de Visser, tgnr. 1249, boek nr. 87, pp, 86-90 in GA Groningen.

[5] E.L.H. Roebroeck, De zonnewijzer op de Prinsenhofpoort te Groningen. De ‘kunstigste’ in Nederland (Groningen 1984).

[6] B.E.Dop en M.R.Kremer, ‘Van oude Vlamingen en nieuwe Zwitsers. Doopsgezinde bewegingen van Deventer naar Groningen in het begin van de 18e eeuw’, Doopsgezinde bijdragen (1998) 102.

[7] Roebroeck, De ‘kunstigste’ in Nederland.

[8] Van Cittert-Eymers, Zonnewijzers, 42.

Advertenties

Over nienkelinde

NienkeLinde is werkzaam als historicus. Op deze blog schrijf ik over alles dat ik onderweg tegenkom. Tevens plaats ik artikelen die eerder ergens anders zijn verschenen.

Eén reactie

  1. Ernest

    Beste Nienke, de zonnewijzer die in Groningen staat is niet enigste zonnewijzer van Gerrit Cramer. Hij heeft ook een compacte compas met uitklabaare zonnewijzer in een doosje gemaakt zeer waarschijnlijk eerder. dan die zonnewijzer die in Groningen staat. Deze ikleine zonnewijzer s waarschijnlijk in opdracht gemaakt. Misschien kun je hier in het Groninger Archief iets over vinden. Hij heeft ook veel gemaakt in opdracht voor Willem IV van Nassau .Gerrit Cramer moet waarschijlijk een boekhouding hebben gehad c.q achtergelaten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: